Sapiens Μια σύντομη ιστορία του ανθρώπου – Yuval Noah Harari

Όπως είχε πει ο Νίτσε, αν έχεις ένα γιατί για να ζεις, μπορείς να αντέξεις σχεδόν κάθε πώς. Μια ζωή χωρίς νόημα είναι μια τρομαχτική δοκιμασία όσο άνετη και αν είναι.

Μολονότι οι άνθρωποι όλων των πολιτισμών και εποχών ένιωθαν τα ίδια είδη απόλαυσης και πόνου, το νόημα που απέδιδαν στις εμπειρίες τους πιθανότατα διέφερε πολύ. Αν είναι έτσι, η ιστορία της ευτυχίας μπορεί να είναι πολύ πιο ταραγμένη από όσο φαντάζονται οι βιολόγοι. Αυτό το συμπέρασμα δεν ευνοεί απαραίτητα τη νεωτερικότητα. Αν αξιολογήσουμε τη ζωή στιγμή προς στιγμή, σίγουρα οι άνθρωποι του Μεσαίωνα περνούσαν δύσκολα. Ωστόσο, αν πίστευαν την υπόσχεση αιώνιας μακαριότητας στη μετά θάνατον ζωή, τότε μπορεί να έβλεπαν πολύ περισσότερο νόημα και αξία στη ζωή τους απ’ ό,τι οι σύγχρονοι κοσμικοί άνθρωποι, που μακροπρόθεσμα δεν μπορούν να περιμένουν τίποτα εκτός από την απόλυτη και χωρίς νόημα λήθη. Στο ερώτημα «είστε ικανοποιημένοι με τη ζωή σας συνολικά;», οι μεσαιωνικοί άνθρωποι μπορεί να πετύχαιναν αρκετά υψηλή βαθμολογία σε ένα ερωτηματολόγιο υποκειμενικής ευημερίας.

Ώστε, οι μεσαιωνικοί μας πρόγονοι ήταν ευτυχισμένοι επειδή έβρισκαν νόημα για τη ζωή τους στις συλλογικές ψευδαισθήσεις τους για τη μετά θάνατον ζωή; Ναι. Εφόσον κανείς δεν κατέρριπτε τις φαντασιώσεις τους, γιατί όχι; Στο βαθμό που γνωρίζουμε, από καθαρά επιστημονική σκοπιά, η ανθρώπινη ζωή δεν έχει απολύτως κανένα νόημα. Οι άνθρωποι είναι αποτέλεσμα τυφλών εξελικτικών διαδικασιών που λειτουργούν χωρίς στόχο ή σκοπό. Οι πράξεις μας δεν είναι κομμάτι κάποιου θεϊκού κοσμικού σχεδίου, κι αν ο πλανήτης Γη ανατιναζόταν αύριο το πρωί, το σύμπαν μάλλον θα συνέχιζε να κάνει τη δουλειά του όπως συνήθως. Στο βαθμό που μπορούμε να γνωρίζουμε αυτή τη στιγμή, η ανθρώπινη υποκειμενικότητα δεν θα έλειπε σε κανέναν. Γι’ αυτό, κάθε νόημα που αποδίδουν οι άνθρωποι στη ζωή τους είναι απλώς μια ψευδαίσθηση. Τα αλλόκοσμα νοήματα που έβρισκαν στη ζωή τους οι άνθρωποι του Μεσαίωνα δεν ήταν λιγότερο παράλογα από το σύγχρονο ανθρωπιστικό, εθνικιστικό και καπιταλιστικό νόημα που βρίσκουν οι νεωτερικοί άνθρωποι. Ο επιστήμονας που λέει ότι η ζωή του έχει νόημα επειδή αυξάνει την ανθρώπινη γνώση, ο στρατιώτης που δηλώνει ότι η ζωή του έχει νόημα επειδή πολεμάει για να υπερασπιστεί την πατρίδα του και ο επιχειρηματίας  που βρίσκει νόημα στη δημιουργία μιας καινούργιας εταιρείας δεν πλανώνται λιγότερο από τους μεσαιωνικούς προγόνους τους που έβρισκαν νόημα στην ανάγνωση των Γραφών, στη συμμετοχή σε μια σταυροφορία ή στην οικοδόμηση ενός νέου καθεδρικού ναού.

Ίσως λοιπόν, η ευτυχία να είναι ο συντονισμός των προσωπικών ψευδαισθήσεων του ατόμου περί νοήματος με τις κυρίαρχες συλλογικές ψευδαισθήσεις. Εφόσον η προσωπική μου αφήγηση ευθυγραμμίζεται με τις αφηγήσεις των ανθρώπων γύρω μου, μπορώ να πείσω τον εαυτό μου ότι η ζωή μου έχει νόημα και να βρω την ευτυχία στην πεποίθηση αυτή.

Το συμπέρασμα αυτό είναι θλιβερό. Δηλαδή, η ευτυχία εξαρτάται πραγματικά από την αυταπάτη;

Εκδόσεις Αλεξάνδρεια